ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା

ଅବନୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାସ, ଭୁବନେଶ୍ୱର, ୨୯ ଜୁନ୍ ୨୦୨୬

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା ଆମ ଓଡ଼ିଶାର ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଅନ୍ୟତମ ଭବ୍ୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ। ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେବା ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦିନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କର ବିଧିବଦ୍ଧ ସ୍ନାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବାର୍ଷିକ ପଞ୍ଜିକାରେ ଏହା ପ୍ରଥମ ବଡ଼ ସର୍ବସାଧାରଣ ପର୍ବ ଏବଂ ଏହା ପରେ ହେଉଥିବା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

ବିଧି ଓ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି :
ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ମହାରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦାରୁ ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରେ ଏହି ସ୍ନାନ ବିଧି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ‘ସ୍ନାନ’ ଅର୍ଥ ଗାଧୋଇବା। ଏହି ଦିନ ଠାକୁରମାନେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ଓ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହା ଯାଏ ।

ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପ କୁ ପହଣ୍ଡି ବିଜେ :
ପୂର୍ଣିମା ଦିନ ଭୋର ସମୟରେ ପହଣ୍ଡି ବିଧିରେ ଠାକୁର ମାନଙ୍କୁ ଗର୍ଭଗୃହରୁ ବାହାରକୁ ଅଣାଯାଏ। ନିଜ ନିଜ ପାଟ ପାଲଙ୍କିରେ ବସି ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି। ଏହି ମଣ୍ଡପ ମନ୍ଦିରର ପୂର୍ବ ପଟେ, ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଆଡକୁ ମୁହଁ କରି ଏକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ପହଣ୍ଡି ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ସମାଗମ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଭକ୍ତ / ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ କେବଳ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ହିଁ ଦର୍ଶନ କରଥନ୍ତି।

୧୦୮ ଗରା ଜଳରେ ରାଜକୀୟ ସ୍ନାନ:
ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ନାନ ବେଦୀ ଉପରେ ବିଜେ କରାଯାଏ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମୁଖ୍ୟ ବିଧି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମନ୍ଦିରର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସେବକ ସୁଆର ଓ ମହାସୁଆରମାନେ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଥିବା ସୁନା କୂଅରୁ ୧୦୮ ଗରା ଜଳ ଆଣନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ବର୍ଷରେ ଥରେ ମାତ୍ର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଔଷଧୀୟ ବନସ୍ପତି, ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କରି ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥାଏ।

ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ଘଣ୍ଟା-ଘଣ୍ଟି ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ୧୦୮ ଗରା (କଳସୀ) ଜଳରେ ଦିଅଁମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ୩୫ ଗରା, ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ୩୩ ଗରା, ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ୨୨ ଗରା ଓ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ୧୮ ଗରା ଜଳ ଢଳାଯାଏ। ଏହି ସ୍ନାନ ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଧରି ଚାଲେ। ଏହି ଦିନ ଭକ୍ତମାନେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ବେଶ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ବିନା ଦର୍ଶନ କରି ପାରନ୍ତି ।

ହାତୀ ବେଶ ବା ଗଜାନନ ରୂପ:
ସ୍ନାନ ପରେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ହାତୀ ବେଶରେ ସଜ୍ଜିତ କରାଯାଏ। ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ବଳଭଦ୍ର ବଡ଼ ହାତୀ ମୁଖ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ, ଜଣେ ଗଣେଶ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥ ଗଣେଶ ରୂପରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପଦ୍ମ ଆକୃତିର ଅଳଙ୍କାର ରେ ସଜ୍ଜିତ କରାଯାଇଥାଏ । ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ହାତୀ ବେଶରେ ଏହି ଦିଅଁ ମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏହି ରୂପ ଦର୍ଶନ କଲେ ସକଳ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କେହି କେହି କହନ୍ତି।

ଅଣସର କାଳରେ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୱର :
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ସ୍ନାନ ଯୋଗୁଁ ଠାକୁରମାନେ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି । ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା ପରେ ତାଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଥିବା ଅଣସର ଘରକୁ ନିଆଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ୧୫ ଦିନ ପାଇଁ ଲୋକଲୋଚନରୁ ଦୂରରେ ରହନ୍ତି। ଅଣସର ସମୟରେ ଦଇତାପତି ସେବକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଠାକୁରଙ୍କ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ବୋଲି ବିବେଚିତ, କେବଳ ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଔଷଧୀୟ ପଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ରହେ। ଏହି କାଳ ଦେବତାଙ୍କ ମାନବୀୟ ଲୀଳାର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ ।ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଆଧାରରେ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ମାନବ ପରି ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଓ ସେବା ଆବଶ୍ୟକ। ୧୬ତମ ଦିନରେ ଠାକୁରମାନେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇ “ନବଯୌବନ” ବେଶରେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଯୁବାବସ୍ଥା ରୂପ, ଯାହା ରଥଯାତ୍ରାର ଠିକ୍ ପୂର୍ବ ଦିନ ପଡେ।

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ୱ :
ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ସ୍ନାନ ବିଧି ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସମାବେଶର ପର୍ବ। ବର୍ଷର ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅଣହିନ୍ଦୁମାନେ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପ ବାହାରୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ସମୟ ରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଲୋକେ ଦିଅଁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିପାରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେ ,ଠାକୁରଙ୍କ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଏହିପରି, ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା ଭକ୍ତି, ପରମ୍ପରା ଓ ମାନବୀୟ ଭାବନାକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତାନ — ଯିଏ ଗରମ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସ୍ନାନ ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି, ଅସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବ ଦେବତା ଓ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବ୍ୟବଧାନକୁ ଦୂରକରି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବାସ୍ତବରେ ଜଗତର ନାଥ ଅବା ସକଳ ଜନତାର ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା ବୋଲି ସୂଚାଇ ଥାଏ।